Bảy trong chín “ranh giới hành tinh” đang ở ngoài vùng được các nhà khoa học đánh giá là an toàn, theo báo cáo Planetary Health Check 2026. Đây là mức cao nhất kể từ khi khung đánh giá này được xây dựng, cho thấy nhiều hệ thống duy trì sự ổn định của Trái Đất đang chịu áp lực đồng thời.

Bảy ranh giới bị đánh giá đã vượt ngưỡng gồm biến đổi khí hậu, tính toàn vẹn của sinh quyển, thay đổi hệ thống đất, thay đổi nước ngọt, dòng chảy sinh địa hóa như nitơ và phosphor, các “thực thể mới” gồm hóa chất tổng hợp và nhựa, cùng quá trình axít hóa đại dương.

Hai ranh giới còn được xếp trong vùng an toàn toàn cầu là tầng ozone bình lưu và tải aerosol trong khí quyển. Tuy vậy, aerosol vẫn có thể gây ô nhiễm nghiêm trọng ở từng khu vực, nên trạng thái toàn cầu không có nghĩa mọi nơi đều an toàn.

“Ranh giới” không phải một vách đá

Khung ranh giới hành tinh được thiết kế như một hệ thống cảnh báo rủi ro. Vượt một ngưỡng không có nghĩa hệ thống Trái Đất sẽ sụp đổ ngay ngày hôm sau, cũng không xác định một thời điểm tận thế.

Thay vào đó, càng đi xa khỏi vùng an toàn, nguy cơ xảy ra những thay đổi lớn, khó đảo ngược hoặc tương tác với nhau càng tăng. Một ví dụ là mất rừng làm suy yếu khả năng hấp thụ carbon, qua đó làm khí hậu nóng thêm; nhiệt độ cao lại tiếp tục gây áp lực lên rừng và nước ngọt.

Cách hiểu này quan trọng vì con số “bảy trong chín” dễ bị biến thành một tiêu đề tuyệt đối. Báo cáo không nói bảy hệ thống đã hoàn toàn hỏng, mà nói sức ép đã vượt mức được cho là ít rủi ro đối với một hành tinh ổn định.

Bể hấp thụ carbon và hóa chất mới là hai trọng tâm

Bản đánh giá năm nay nhấn mạnh vai trò của các bể hấp thụ carbon tự nhiên như rừng, đất và đại dương. Khi những hệ thống này suy yếu, một phần lớn hơn lượng khí nhà kính do con người thải ra sẽ lưu lại trong khí quyển.

Báo cáo cũng chú ý đến “thực thể mới,” một nhóm rất rộng gồm nhựa, thuốc trừ sâu, hóa chất công nghiệp và những vật liệu tổng hợp được đưa vào môi trường nhanh hơn khả năng đánh giá, giám sát hoặc xử lý an toàn.

Khó khăn lớn ở nhóm này là không có một thước đo duy nhất như nhiệt độ trung bình toàn cầu. Các chất khác nhau về độc tính, độ bền và đường phơi nhiễm, trong khi sản lượng và số lượng hóa chất tiếp tục tăng.

Có tiền lệ cho việc đưa hệ thống trở lại vùng an toàn

Tầng ozone là ví dụ rõ nhất cho thấy xu hướng có thể đảo chiều. Việc loại bỏ dần các chất phá hủy ozone theo Nghị định thư Montreal đã giúp lớp ozone phục hồi, dù quá trình này mất nhiều thập niên.

Bài học không phải mọi ranh giới đều có thể xử lý bằng một hiệp ước giống nhau. Biến đổi khí hậu, sử dụng đất và ô nhiễm hóa chất liên quan nhiều lĩnh vực kinh tế hơn. Nhưng trường hợp ozone cho thấy chính sách phối hợp, mục tiêu đo được và công nghệ thay thế có thể làm giảm áp lực trên quy mô toàn cầu.

Điều báo cáo có thể và không thể cho biết

Planetary Health Check tổng hợp nhiều chỉ số khoa học để mô tả trạng thái hệ thống Trái Đất. Nó hữu ích trong việc chỉ ra hướng biến động và các mối liên hệ giữa khí hậu, đa dạng sinh học, nước, đất và ô nhiễm.

Báo cáo không dự báo chính xác tác động tại một thành phố hoặc thời điểm cụ thể. Những quyết định địa phương vẫn cần dữ liệu chi tiết về lũ lụt, nhiệt độ, nguồn nước, sức khỏe cộng đồng và hệ sinh thái.

Thông điệp chính là các rủi ro không đứng riêng lẻ. Giảm khí thải, bảo vệ rừng và đất ngập nước, sử dụng phân bón hiệu quả hơn và kiểm soát hóa chất bền vững có thể cùng lúc cải thiện nhiều ranh giới, thay vì xem mỗi vấn đề như một hồ sơ tách biệt.

Tác giả

Về người viết

Cộng đồng

Bình luận

Người dùngĐang kiểm tra phiên đăng nhập…

Cuộn đến đây để tải thảo luận.